«100 քայլ» (Մաս 2)

(Սկիզբը կարդալ այստեղ)

51. Ավանդների ապահովագրման ընդլայնում. Ավանդների հատուցումը երաշխավորող հիմնադրամի կողմից պետք է ապահովագրել դրանց մինչև միջին հաշվով 60 տոկոսը։ Ապահովագրության չափը պետք է կապ ունենա ավանդի չափի հետ (նվազող պրոգրեսիայով)։ Դա պետք է վերաբերի ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ իրավաբանական անձանց։

52. ԿԲ-ից բանկային վերահսկողության գործառույթների զգալի մասի դուրս բերում. Ավանդների հատուցումը երաշխավորող հիմնադրամը պետք է հանվի ԿԲ-ի ենթակայությունից։ Բանկային վերահսկողությունը մեծ մասով պետք է տրվի այս հիմնադրամին՝ ԿԲ-ին հիմնականում թողնելով կարգավորումը։

53. Բանկային ակտիվների աճի խրախուսում։ Թվարկված խնդիրների լուծմամբ 2012թ. առևտրական բանկերի ընդհանուր ակտիվները կարող են կազմել ոչ պակաս, քան 12 մլրդ դոլար կամ ՀՆԱ-ի շուրջ 70տոկոսը։ Պետությունը քայլեր պետք է իրականացնի առևտրային բանկերի վարկային ռեսուրսները համալրելու ուղղությամբ։

54. Ֆինանսական շուկայի համալիր զարգացում. Իրական քայլեր պետք է ձեռնարկվեն դեռևս 1992թ. մայիսին հռչակած՝ Հայաստանը տարածաշրջանային ֆինանսական շուկա դարձնելու ծրագրի դրույթներն իրագործելու ուղղությամբ։ Պետք է զարկ տալ ներդրումային հիմնադրամների, ֆոնդային բորսայի, վարկային կազմակերպությունների գործունեությանը։

55. Ֆոնդային բորսայի դերի շեշտակի բարձրացում. Էական դեր պետք է ունենա հայկական անկախ ֆոնդային բորսան։ 1998-2007թթ. այս ինստիտուտի հնարավոր գործունեությունը մշտապես խափանվել է իշխանությունների կողմից. տնտեսության առկա կենտրոնացվածության և մենաշնորհների տիրապետման պայմաններում ֆոնդային բորսայի մասին խոսելն ավելորդ է։ Միայն տնտեսության մեջ անմիջական դերակատարում չունեցող իշխանավորների պարագայում է հնարավոր արժեթղթերի շուկայի գործունեությունը։ Այդ պարագայում ոչ միայն առևտրական բանկերը, այլև գերիշխող կամ մենաշնորհային դիրք ստացած ընկերությունները, ինչպես նաև՝ տնտեսության զարգացման մեջ առանցքային նշանակություն ունեցող առևտրական կազմակերպությունները (մասնավորապես՝ արտադրական ենթակառուցվածքի ձեռնարկությունները), օրենսդրությամբ սահմանված կարգով պետք է գրանցվեն որպես բաց բաժնետիրական ընկերություններ, դրանց արժեթղթերը պարտադիր կարգով ենթակա լինեն հրապարակային սակարկությունների ֆոնդային բորսայում։ Այս միջոցառումների իրականացմամբ 2015թ. շուկայի կապիտալիզացիան կարող է կազմել ՀՆԱ առնվազն 50 տոկոսը (2005թ. եղել է ընդամենը 0,9տոկոս)։

56. Արժեթղթերի շուկայի դուրս բերում ՀՀ ԿԲ-ի գործառնություններից. Արժեթղթերի շուկան պետք է կարգավորվի կառավարության կողմից լիազորված մարմնի միջոցով:

57. Ֆինանսական համակարգի գերլիկվիդայնության բացառում. Էականորեն պետք է թուլացվեն ԿԲ կողմից հաստատվող հաշվարկային, բանկային, լոմբարդային տոկոսադրույքները և տնտեսական նորմատիվները (բացառությամբ կապիտալի համարժեքայնության նորմատիվի). բանկային ոլորտում առկա հսկայական ռեզերվներն ու գերլիկվիդայնությունը պարզապես վատնում են հասարակության ֆինանսական ռեսուրսները։ Այս միջոցառումների շնորհիվ կտրուկ կբարձրանա նաև վարկային ռեսուրսների մատչելիությունը։

58. Ապահովագրական շուկայի զարգացում։ Պետք ընդունել օրենք (ներ) և համակողմանիորեն զարգացնել ապահովագրական շուկան։ 2015թ. այս ընկերությունների ակտիվները կարելի է հասցնել ՀՆԱ-ի 50տոկոս-ին։

59. Ներքին խնայողությունների հավաքագրման վերահսկում. Ռազմավարական ներդրողներին պետք է արգելվի հավաքագրել ՀՀ ներքին խնայողությունները IPO-ների միջոցով՝ սեփական բիզնեսը զարգացնելու նպատակով։

Գործարարության խրախուսում, փոքր և միջին բիզնեսի զարգացում

60. Իշխանության և սեփականության տարանջատում. Պետք է իրականացվեն որոշակի և հստակ քայլեր, որպեսզի. ա) գործարարությունը տարանջատվի պետական կառավարումից (եթե գործարարը որոշում է զբաղվել քաղաքականությամբ, դառնալ պատգամավոր կամ նախարար, ապա նա իր ունեցվածքը պետք է հանձնի պետական գույքի կառավարման գործակալությանը կամ պետության կողմից լիազորված այլ մարմնի), բ) իշխանության ղեկին հայտնված գործիչը պետք է ունենա չեզոք կառավարչի ձևական ու բովանդակային բոլոր հատկանիշները։

61. Ինովացիոն տեխնոպարկերի հիմնում. 2010-2012թթ. Հայաստանում պետք է հիմնվի առնվազն 5 տեխնոպարկ (երկուսը՝ Երևանում, մեկական՝ Գյումրիում, Վանաձորում և Ստեփանակերտում կամ Շուշիում), իսկ մարզային կենտրոններում պետք է բացել գործարարության աջակցության պետական կենտրոններ։ Այս տեխնոպարկերում ֆիզիկական և իրավաբանական անձինք 2 տարի առանց որևէ վճարման պետք է հնարավորություն ունենան զարգացնելու իրենց ինովացիոն ձեռնարկատիրական ծրագրերը։ Հետագայում այդ միջոցները պետք է փոխհատուցվեն արագացված վճարումների միջոցով։

62. Համաժողովրդական նշանակության ծրագրերում պետության մասնակցություն. Պետությունն իր մասնակցությունը պետք է բերի համաժողովրդական նշանակության բիզնես նախագծերին՝ գնելով դրանց բաժնետոմսերի մի մասը՝ հետագայում պարտադիր կարգով դրանք մասնավոր ձեռներեցներին վաճառելու պայմանով։ Պետք է խրախուսել և սուբսիդավորել մշտական նոր աշխատատեղերի ստեղծումը փոքր քաղաքներում, հեռավոր և սահմանամերձ գյուղերում։

63. Պետական դիսկրիմինացիոն հովանավորչության դադարեցում, օրենքի խախատումներով ձեռք բերված գույքի վերադարձ. Բոլոր գործարարները պետք է ունենան հավասար իրավունքներ և պարտականություններ օրենքի և հասարակության առջև։ Պետք է բացառվի երկրի նախագահի կաբինետում այս կամ այն գործարարի հարկային պարտավորությունների մասին որոշումներ կայացնելը. դրա համար կա օրենք և դատական իշխանություն։ Պետք է ձեռնարկվեն լայնամասշտաբ գործողություններ ՀՀ ղեկավարության հովանավորությունն ստացած գործարարների կողմից չվճարված հարկերը մինչև վերջ գանձելու, ապօրինի եկամուտները հասարակությանը վերադարձնելու և բնակչության սոցիալական կարիքները հոգալու ուղղությամբ։ Միաժամանակ, պետք է հրապարակել սեփականաշնորհված, բայց պայմանագրային պարտավորությունները չկատարած ձեռնարկությունների ցանկը՝ օրենքով միջացառումներ նախատեսել դրանց կրկնակի օտարման կամ լրացուցիչ հարկման ուղղությամբ։ Օրինախախտումներով իրականացված գործարքները պետք է վերանայվեն։

64. Արտադրության ոլորտում տնտեսական նորմատիվների սահմանում և վերահսկում. Օրենքով պետք է հաստատվեն գործունեության որոշակի տնտեսական նորմատիվներ, որոնց կատարման վերահսկողությունը պետք է տրվի կառավարությանը։ Մասնավորապես, համակարգային նշանակության ձեռնարկություններում պարտադիր պահանջներ պետք է դրվեն միջոցների ռեզերվներ ունենալու նկատմամբ։

65. Փոքր եւ միջին բիզնեսի ներգրավում պետական գնումների գործարքների մեջ. Պետական գնումների մասին ՀՀ օրենսդրությունը պետք է լրամշակվի այն հաշվով, որպեսզի սահմանվի գնումների գործարքների որոշակի ծավալ, ինչը կիրականացվի ՓՄՁ-երի միջոցով։ Պետական գնումների համակարգը պետք է դուրս բերել ֆինանսների նախարարության ենթակայությունից։

66. Փոքր խանութների եւ առեւտրի պաշտպանվածության ապահովում. Պետությունը պետք է խստորեն կանոնակարգի սուպերմարկետների գործունեությունը։ Յուրաքանչյուր ծրագրային ժամանակահատվածի համար պետք է սահմանվեն դրանց ցանցային կետերի ստեղծման նորմատիվներ, առաջ քաշվեն որոշակի վայրերում դրանց տեղադրման պահանջներ։ Դրա հետ մեկտեղ՝ խոշոր քաղաքներում պարբերաբար պետք է անցկացվեն պարենամթերքի վաճառքի մոբիլ տոնավաճառներ՝ հարկումների կամ պարտադիր վճարումների ցածր մակարդակով։ Դա անհրաժեշտ է փոքր խանութների կենսագործունեությունն ապահովելու համար։

67. Հակամենաշնորհային քաղաքականության փոփոխություն. Պետք է վերջ տալ մենաշնորհներին և օլիգոպոլիաներին։ Անհրաժեշտ է արմատապես փոխել հակամենաշնորհային օրենսդրությունը։ Պետական բյուջե պետք է մուտքագրել ոչ թե մենաշնորհային հասույթի 2 տոկոսը, այլ 10 կամ ավելի բարձր տոկոսը՝ այն հաշվով, որպեսզի գանձվի ստացված մենաշնորհային շահույթի 50-95 տոկոսը։ 300 մլն դրամի տուգանքի շեմը պետք է վերացնել։

68. Տնտեսավարող սուբյեկտների իրավունքների ամրապնդում. Օրենքով սահմանված կարգով՝ տնտեսավարող սուբյեկտները երաշխիքներ պետք է ստանան առ այն, որ պետական մարմինների գործունեությունը դատարաններում բողոքարկելու պարագայում նրանք հետագայում հետապնդումների չեն ենթարկվի։

69. Գործարարության տուրքերի վերացում. Քայլ առ քայլ սահմանափակվել են տնտեսական ազատությունները երկրում։ Այսպես, մտցված են անհասկանալի բարձր տուրքեր կոնյակի (15մլն դրամ), ցորենի օղու (15 մլն դրամ), հանքային ջրերի (5 մլն դրամ), մետաղների (15 մլն դրամ), քարերի (1 մլն դրամ) արտադրությանների և մշակման կազմակերպման ոլորտներում։ Դժվար չէ նկատել, որ նշված բոլոր ոլորտներում երկրի ղեկավարությունն ունի հովանավորյալներ։ Նշված քաղաքականությունը նրան թույլ է տալիս արգելափակել այլ ձեռներեցների մուտքը։ Անհրաժեշտ է անմիջապես չեղյալ հայտարարել այսօրինակ սահմանափակող որոշումները, իջեցնել միանվագ տուրքերը, դրանք կապել արտադրության ծավալների հետ և տարալուծել ժամանակի մեջ։

Բնակչության եկամուտներ, զբաղվածություն, ծնելիություն, հանրային և սոցիալական ծառայությունների ոլորտ

70. Կենսաթոշակների շեշտակի բարձրացում. 2001-2008թթ., չնայած ամենուրեք գովազդվող տնտեսական աճին, սկզբնական եկամուտների բաշխման դինամիկան ունեցել է բացասական միտումներ։ Հատկապես ակնհայտ է երկու բան. 1) միջին կենսաթոշակը (2009թ.) կազմել է միջին աշխատավարձի ընդամենը 20 տոկոսը (1996թ.՝ եղել է 33 տոկոս) և 2) տեղի է ունեցել հարստության աննախադեպ կենտրոնացում մի քանի տասնյակ մարդկանց ձեռքում։ Անհրաժեշտ է կենսաթոշակների արագացված բարձրացում միջին աշխատավարձի նկատմամբ, ինչը թույլ կտա կենսաթոշակառուներին հոգալ իրենց նվազագույն կարիքները՝ առանց դիմելու ընտրակաշառքների "օգնությանը"։

71. Փոքր ու միջին բիզնեսի տեսակարար կշռի բարձրացում. 2009թ. սկզբներին Հայաստանի տնտեսության 52 տոկոսը գտնվում է 44 ընտանիքի ձեռքին, 26 տոկոսը՝ 220 հազար գյուղացիական, 65 հազար ՓՄՁ-երի եւ անհատ ձեռներեցների ձեռքին, 19 տոկոսը` Ռուսաստանի և 3 տոկոսը` այլ օտարերկրացիների ձեռքին։ Հետևապես, հարստության ցրումը, փոքր ու միջին բիզնեսի տեսակարար կշռի բարձրացումը, հանրապետության բոլոր քաղաքացիներին ձեռնարկատիրությամբ զբաղվելու և բարեկեցիկ կյանք ունենալու հնարավորությունն ապահովելը երկրի անվտանգության աճի հիմնական գրավականներն են։

72. Տնտեսական ռեսուրսների ապակենտրոնացում. Պետությունը միջոցներ պետք է ձեռնարկի հարստության գերկենտրոնացումը մեղմելու ուղղությամբ։ Հարստության նման կենտրոնացումը պարզապես անհնարին է դարձնում Հայաստանի հետագա գոյությունը։ Ավելորդ է դառնում խոսել ընտրական համակարգի գոյության մասին. իշխանությունները հասկանում են, որ նախընտրական կաշառքները ,,գործուն,, մեխանիզմ են դառնում միայն բնակչության ծայրահեղ աղքատության և սոցիալական բևեռացման պայմաններում։ Ակնհայտ է, որ առկա է ուղղակի կապ աղքատության բարձր մակարդակի և կոռուպցիայի ու ստվերային տնտեսության մեջ։ Պրոգրեսիվ հարկային համակարգի ներդրմամբ աստիճանաբար պետք է էականորեն մեղմացնել հարստության նման կենտրոնացման մասշտաբները։

73. Նոր աշխատանքային օրենսգրքի ընդունում, աշխատողների իրավունքների ամրապնդում. Պետք է ընդունել նոր աշխատանքային օրենսգիրք։ 2005թ. ընդունած աշխատանքային օրենսգիրքը ոչ մի աղերս չունի աշխատավորների շահերի պաշտպանության խնդրի հետ։ Գործատուներն աշխատանքից ազատում են ում ուզում են և երբ ուզում են։ Էականորեն պետք է կրճատվեն մարդկանց աշխատանքից ազատելու՝ գործատուների իրավունքները։ Մասնավորապես, պետք է արգելել աշխատանքային որակավորման պատճառաբանությամբ մարդուն աշխատանքից ազատելը։ Գործատուն աշխատողի որակավորման մակարդակը չպիտի որոշի ինքնուրույն ատեստացիա անցկացնելով, այլ պետք է դիմի աշխատանքի պետական մարմնին։

74. Աշխատանքային պայմանագրերի կարգավորում. Մարդուն աշխատանքի պետք է ընդունել աշխատանքային պայմանագրով, որտեղ պարտադիր պետք է թվարկած լինեն նրա աշխատանքային պարտականությունները։ Յուրաքանչյուր աշխատողի համար պարտադիր կարգով աշխատանքային պայմանագրին պետք է կցել երկկողմանի ստորագրված աշխատանքային մանրամասն նկարագրությունը։ Հրամանով մարդուն աշխատանքի ընդունելու և ազատելու պրակտիկան պետք է վերացնել։

75. Գործազրկության նպաստի տեւողության երկարացում. Աշխատանքից ազատելու դեպքում գործատուի կողմից վճարվող նպաստի նվազագույն տևողությունը պետք է սահմանել առնվազն 3 ամիս, իսկ որոշ աշխատանքների համար՝ 6 ամիս (ներկայիս 1-2 ամսվա փոխարեն)։

76. Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրագրի նպատակների ընդլայնում. Պետք է ուժեղացնել աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրագիրը (ներկայումս վերանվանվել է կայուն զարգացման ծրագիր) և սահմանել ավելի կարճ ժամկետներ։

77. Ծնելիության խրախուսում: Երեխաների ծնունդի միանվագ նպաստը պետք է սահմանել 0,5 մլն դրամ (ներկայումս՝ 50 000 դրամ)։ Երրորդ երեխայից սկսած՝ մայրերին պետք է վճարել 1 մլն, իսկ 5-րդից սկսած՝ 1,5 մլն. դրամ։ 30-50 տոկոսով պետք է ավելացնել մայրերի վճարովի արձակուրդի տևողությունը։

78. Առողջապահության բնագավառում անցում հավաստագրային ֆինանսավորման. Պետությունը պետք է անցնի առողջապահության պետական հաստատված ծրագրի շրջանակներում հավաստագրային ֆինանսավորման։ Պետք է ֆինանսավորվեն ոչ թե առողջապահական հիմնարկություններն ու ձեռնարկությունները, այլ առողջապահական խնդիրներ ունեցող քաղաքացիները։ Պետական հավաստագիրը, իբրև արժեթուղթ, ազատ ձևով պետք է շրջանառվի արժեթղթերի շուկայում, սոցիալական ապահովագրության ոլորտում, առողջապահական հիմնարկություններում, առաջին իսկ պահանջի դեպքում ենթակա կլինի պետության կողմից մարման։ Այս կերպ կբարձրանա բժշկական ծառայությունների որակն ու մատչելիությունը, կբարելավվի ֆինանսական հոսքերի կառավարելիությունը, կնվազի կոռուպցիան։ Առողջապահության ոլորտի պետական բյուջետային ֆինանսավորումը պետք է կազմի ՀՆԱ առնվազն 3 տոկոսը (ներկայումս՝ 1.6 տոկոս՝ 55 մլրդ դրամ)։ Արդյունքում, նկատի ունենալով նաև մասնավոր տրանսֆերտները, առողջապահության ֆինանսավորումը պետք է կազմի ՀՆԱ առնվազն 6 տոկոսը։

79. Պետական առողջապահական ծրագրի կարգավորում. Պետական առողջապահական ծրագիրը բաղկացած պետք է լինի հետևյալ բաժիններից. ա) 100 տոկոսանոց պետական ֆինանսավորում - անկախ քաղաքացու սոցիալական վիճակից (ինֆեկցիոն հիվանդություններ, ծննդաբերություն, մանկական հիվանդություններ և այլն), բ) 100 տոկոսանոց պետական ֆինանսավորում՝ նկատի ունենալով քաղաքացու սոցիալական վիճակը (բացառապես պաշտոնապես հայտարարագրված եկամուտների հիման վրա), գ) համավճար (մի կողմից՝ քաղաքացին, մյուսից՝ պետությունը կամ գործատուն)։
80. Առողջապահության ոլորտում պետական պատվերի մրցութային տեղաբաշխում. Պետք է անցնել առողջապահության ոլորտում պետական պատվերի մրցութային տեղաբաշխման։ Միայն հաղթած կազմակերպություններին պետք է իրավունք տալ հավաստագիր ընդունել քաղաքացիներից։

81. Կրթության հավաստագրային ֆինանսավորում. Պետական հաստատված ծրագրի շրջանակներում պետք է իրականացնել կրթության (տարրական և միջնակարգ) հավաստագրային ֆինանսավորում։ Պետք է ֆինանսավորվեն ոչ թե դպրոցներն ու կրթօջախները, այլ քաղաքացիները, որոնք էլ կընտրեն համապատասխան կրթօջախը։

82. Կրթական ծախսերի շեշտակի աճ. Տարրական, միջնակարգ մասնագիտական և նախնական մասնագիտական կրթության ծախսերը պետք է սահմանել ՀՆԱ 3 տոկոսի չափով՝ առաջիկայում 4 տոկոսին անցնելու հեռանկարով (ներկայումս՝ 2.2 տոկոս՝ 74 մլրդ դրամ)։

83. Բարձրագույն կրթության ծախսերի շեշտակի աճ. Օրենքով պետք է սահմանել բարձրագույն կրթության պետական ֆինանսավորման նվազագույն շեմ՝ ՀՆԱ առնվազն 1 տոկոսի չափով (ներկայումս՝ 0.25 տոկոս)։

84. Գիտության տեղափոխում համալսարաններ եւ ֆինանսավորման գրանտային համակարգի հաստատում. Գիտությունն ամբողջությամբ պետք է տեղափոխել համալսարաններ. գիտությամբ պետք է զբաղվել ուսանողական տարիներից։ Բյուջեի միջոցների հաշվին պետք է ստեղծվի գիտական ուսումնասիրությունների ֆինանսավորման պետական գրանտային համակարգ՝ թեմատիկ ֆինանսավորման հիմքերով։ Գիտության զարգացմանը պետք է հատկացվի ՀՆԱ առնվազն 1 տոկոսը (2010 թ. գիտությանը հատկացված է 8.6 մլրդ դրամ կամ ՀՆԱ շուրջ 0.25 տոկոսը)։ Թեմաների ընտրությունը պետք է կատարվի անկախ տեղական և արտասահմանյան հիմնադրամների, պետության կողմից ֆինանսավորվող գիտական խորհուրդների միջոցով։

85. Գազի, ջրի, էլեկտրաէներգիայի ներկայացվող վճարների վերահսկում. Պետք է սահմանվեն բնակչությանը մատուցվող ծառայությունների հստակ ստանդարտներ։ Այսպես, գազ, ջուր, էլեկտրաէներգիա մատակարարող ընկերությունները պետք է զրկվեն միայնակորեն հաշվիչներն ու ցուցիչները բացելու ու կնքելու իրավունքներից։ Վերջիններիս վրա պետք է լինի 2 կնիք. ընկերությանն ու սպառողինը։ Նրանք, առանց մեկը մյուսին թույլ տալու, չեն կարող ինքնուրույնաբար բացել հաշվիչների կապարակնիքները։ Սպառողը վճարման ենթակա գումարի մասին տեղեկատվությունը պետք է ստանա գրավոր հաշվի ձևով, որտեղ պետք է պահպանված լինեն բոլոր ռեկվիզիտները, սպառված ծառայության ծավալը, գինը և վճարման ենթակա գումարը։

86. Հանրային ծառայությունների մատուցման կանոնակարգում. Պետք է ընդունվի օրենք՝ հանրային ծառայությունների մատուցման կարգի (տեխնիկական կանոնակարգեր) և դրա խախտման կամ ցածրորակության հետևանքով առաջացող վնասների փոխհատուցման, ծառայություն մատուցողի վարչական ու (խստացված) քրեական պատասխանատվության վերաբերյալ։ Որպես օրինակ՝ պետք է նշել պետության կողմից գազի որակի պարբերական ստուգման և կանոնակարգին (չափորոշիչին) դրա համապատասխանության պարագան։ Պետք է խստորեն կանոնակարգել գազ և էլեկտրաէներգիա մատակարարող ընկերությունների կողմից թույլ տրված արտադրական կորուստների չափը։ Գազի, էլեկտրաէներգիայի, ջրի սակագները հաստատելիս հանրությանը մանրամասն տեղեկատվություն պետք է տրամադրել այդ ընկերությունների հաշվեկշիռների, կորուստների չափերի, փաստացի ներդրումների եւ աշխատավարձերի մեծության վերաբերյալ: Նշված միջոցառումները կբացառեն սակագների անհիմն բարձրացումը:

Սեփականաշնորհում, կառուցվածքային քաղաքականություն, հաշվառման կազմակերպում

87. Պետական գույքի սեփականաշնորհման կանոնակարգում. 1998-ից ի վեր պետական ունեցվածքի սեփականաշնորհումն իրականացել է 1994-1996 թթ. սեփականաշնորհման քաղաքականության քննադատությամբ։ Սակայն այս ասպարեզում կատարված օրենսդրական փոփոխությունները ոչ թե նպատակ ունեին շտկել նախորդ շրջանում ի հայտ եկած կամ տեսանելի դարձած սխալները, կատարելագործել համակարգը, այլ ընդհակառակը՝ սեփականաշնորհումը դարձնել կամայական լուծումների և անվերահսկելի չարաշահումների ասպարեզ։ Փոփոխության ենթարկվեց ամբողջ օրենսդրությունը. լուծարվեց սեփականաշնորհման հանձնաժողովը, կառավարությանը (փաստորեն՝ նախագահին) բացառիկ իրավունքներ տրվեցին որոշումներ կայացնելու օբյեկտների սեփականաշնորհման ձևի, մեթոդի, գնի, ժամկետների վերաբերյալ և այլն։ Սեփականաշնորհման ենթակա օբյեկտների գները բարձրացնելու պատրվակով արված փոփոխության հետևանքով այդ գները ոչ թե բարձրացվեցին, այլ էլ ավելի իջեցվեցին։ Օբյեկտների բաժանորդագրության տոկոսը 25-ից իջեցվեց 1-ի։ Այնուհետև հայտարարվեց, թե իբր կարևորը գինը չէ, այլ գնորդի կողմից ներդրումային ծրագիր ներկայացնելը (փորձը ցույց տվեց, որ ոչ մի ներդրումային ծրագիր հնարավոր չէ նորմալ մոնիտորինգ անել զարգացման ցածր մակարդակ ունեցող երկրում)։ Մտցվեցին "ուղղակի վաճառք" և "օտարում" հասկացությունները, որոնք թույլ տվեցին օբյեկտները վաճառել ոչ հրապարակային պայմաններում, առանց դրանք սեփականաշնորհման ծրագիր մտցնելու և Ազգային Ժողովի համաձայնությունը ստանալու։ Դրանով, սեփականաշնորհման համակարգը կատարելագործելու փոխարեն, հաստատվեց ՀՀ նախագահի բացարձակ վոլյունտարիզմը. արդարադատության նախարարը սեփականաշնորհեց ավիացիան, ԿԲ նախագահը՝ բանկերն ու Հայփոստը, տրանսպորտի նախարարը՝ երկաթուղին, պաշտպանության նախարարը՝ էներգետիկան։ Սկզբունքն էր. պղտոր ջրում ձուկ բռնելը հեշտ է։ Սեփականաշնորհման գործընթացը պետք է հստակորեն կանոնակարգվի:

88. Վիճակագրական մարմիննեիի վրա պետական ճնշման բացառում. Խնդրահարույց է կանոնավոր վիճակագրության և հաշվառման բնագավառը։ Փորձելով ընդգծել իրենց կառավարման շրջանի կարևորությունը՝ ներկա իշխանությունները պարզապես խաղում են մակրոտնտեսական թվերի հետ։ Այսպես, 2009թ., ըստ պաշտոնական վիճակագրության, ՀՆԱ-ն կազմել է 1990թ. 140.9-տոկոսը, մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն՝ 178, իրական եկամուտները՝ 21.9, մանրածախ ապրանքաշրջանառությունը՝ 76.4, ծառայությունները՝ 84.9 տոկոս։ Սրանք բոլորն էլ պաշտոնական ցուցանիշներ են։ Նման առեղծված աշխարհի որևէ այլ երկրում գոյություն չունի։ Դրա հետ կապված՝ մակրոտնտեսական ցուցանիշների բազայի ճշտումը, թվերի «ինվենտարիզացիան» անխուսափելի են։

89. Գործունեության թույլտվությունների կրճատում. Պետք է առնվազն 10 անգամ կրճատել գործունեության թույլտվություն ստանալու տեսակների ցանկը՝ մի քանի հարյուրից հասցնելով մի քանի տասնյակի։ Անհասկանալի է, օրինակ, թե ինչո՞ւ կրպակում առևտուր կատարելու համար մարդը պետք է թույլտվություն ստանա ու դրա համար ահռելի գումար վճարի։

90. Պետական գույքի օտարման դիմաց վճարման կանոնակարգում. Պետական գույքը օտարելիս տարաժամկետ վճարման պարագայում պետք է մտցվի տոկոս՝ նվազագույն վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքի չափով։

Գյուղատնտեսություն

91. Գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության սուբսիդավորում. Գյուղատնտեսության հետագա զարգացումը, մշակվող հողերի տեսակարար կշռի բարձրացումը կապված են գյուղատնտեսական արտադրանքի մի մասի պետական միջնաժամկետ սուբսիդավորման և գյուղմթերքների արտահանման խրախուսման հետ։ Պետք է պետական աջակցություն ցույց տալ գյուղատնտեսությանը։ Մասնավորապես, ամեն տարի ՀՀ բյուջեում պետք է առանձին հավելվածով նշվեն այն մթերքների և գյուղական բնակավայրերի (հատկապես՝ լեռնային ու ծայրամասային գյուղերի) ցուցակները, որոնց նկատմամբ տվյալ բյուջետային տարում սուբսիդիաներ են նախատեսվում։ Մթերման համապատասխան փաստի դեպքում գյուղացին պետք է ստանա սուբսիդիա՝ յուրաքանչյուր միավոր արտադրված մթերքի դիմաց։ Սուբսիդիաների քաղաքականությունն առանձին դեպքերում (լեռնային գյուղական բնակավայրեր) պետք է զուգակցել երաշխավորված գների քաղաքականության հետ։

92. Փոքր գյուղացիական տնտեսությունների խրախուսում. Գյուղատնտեսության ոլորտում ստեղծված ծայրագույն վատ վիճակը ստիպում է այս ոլորտում տարվող տնտեսական քաղաքականությանը վերաբերվել հրատապ կարգով։ Ներկա իշխանությունների տվյալներով՝ 1990-2009թթ. գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը աճել է 2,14 անգամ։ Վերջին տարիներին, սակայն, իրադարձությունները զարգանում են այնպես, որ գյուղացին հողազրկվում է, բատրակ դառնում։ Այդ պայմաններում ՀՀ-ում անկախ, իր հողի վրա աշխատող, բարեկեցիկ ֆերմերների կամ գյուղացիների դաս չի կարող ձևավորվել, ինչը կատարված ռեֆորմի հիմնական նպատակն էր։ Այսպես֊, վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ 2001թ. նոր հողային օրենսգրքի ընդունումով ներկայիս իշխանությունները նպատակ ունեն ոչ թե շարունակել սկսած բարեփոխումները, այլ հողը հանձնել խոշոր օլիգարխներին, բյուրոկրատներին, բարձրաստիճան պետական պաշտոնյաներին և նրանց թիկնապահներին։ Մասնավորապես, սրանց հասան այդ շրջանում սեփականաշնորհված 20 տոկոս պահուստային հողերը։ Բացի դա, նրանք զանգվածաբար, չնչին գներով գյուղիցիներից գնում են սեփականաշնորհված հողակտորները։ Հողի նկատմամբ սեփականության՝ գյուղական համայնքի անդամների առաջնային իրավունքի անտեսումը հանգեցրեց քաղաքից եկած խոշոր հողատերերի գեիշխանությանը։ Գյուղում արագորեն ձևավորվում է դասակարգային հակամարտություն։ Խոշոր հողատերերին է ուղղված իշխանությունների ուշադրությունը (մեծ հաշվով՝ իշխանության ներկայացուցիչներն են այդ հողատերերը), նրանց գործունեությունը օրեցօր սնանկացնում ու տնտեսապես անիմաստ է դարձնում գյուղացիական տնտեսությունների գոյությունը։ Վերջինները զանգվածաբար լքում են իրենց հողակտորները, հնարավորության դեպքում վաճառում դրանք, դառնում բատրակներ, գալիս են քաղաքներ կամ էլ արտագաղթում։ 2007-2009 թթ. առավել ցայտուն դրսևորում ստացան վարելահողերի մշակումից հրաժարվելու դեպքերը։ Հետևապես, խոշոր հողատիրության դեմ պայքարը, օրենսդրորեն և գործնականում մանր եւ միջին գյուղացիական տնտեսությունների խրախուսումը, վարելահողերի սեփականության նկատմամբ տվյալ համայնքի գյուղացիների առաջնային իրավունքների վերականգնումը գյուղում տնտեսական քաղաքականության առանցքային խնդիր է։

93. Մեծածախ շուկաների ստեղծում. 1998թ. ՀՀ իշխանությունները հրաժարվեցին Մեծածախ շուկաների ծրագրից։ Վերջինս Եվրոբանկի միջոցների հաշվին իրականացվող մի ծրագիր էր, որի համաձայն հանրապետության մի քանի վայրերում պետք է պետության մասնակցությամբ շուկաներ ստեղծվեին, ուր գյուղացին հնարավորություն կունենար իրացնելու արտադրած բարիքները։ Ներկայումս, ոչխարների մասսայական արտահանման պարագայում, կառավարության ներկայացուցիչները փորձում են արդարանալ. ի՞նչ կարող ենք անել, եթե գյուղացիներն ինքնակամ վաճառում են իրենց ոչխարները օտարներին։ Եթե մեծածախ շուկաների ծրագիրը չձախողվեր, գյուղացիներն ու հանրապետությունը նման վիճակում չէին հայտնվի։ Այդ ժամանակ յուրաքանչյուր մթերքի գծով պահանջարկն ու առաջարկը կհավասարակշռվեին այն կետում, երբ կարտահանվեր միայն ավելցուկային արտադրանքը։ Այսպիսով, պետության վերահսկողությամբ 5-10 մեծածախ շուկաների ստեղծման ծրագիրն անհետաձգելի խնդիր է։ Դրանց բացակայության պայմաններում գյուղացիները չեն կարողանում մրցակցել խոշոր տնտեսությունների հետ պետական գնումների հարցում։ Մասնավորապես, պարենամթերքի մի զգալի մասը գնելով խոշոր հողատերերից՝ ՀՀ պաշտնախը, մյուս խոշոր բյուջետային սպառողները, գործնականում քայքայում են գյուղացիությունն ու գյուղատնտեսությունը։

94. Գյուղացիական տնտեսությունների կողմից մանրածախ շուկաների հիմնում. 1999-2005 թթ. իշխանություններն առանց իրենց հաշիվ տալու օտարեցին Երևանի կոլտնտեսային շուկաները։ Զավեշտալին այն է, որ դրանք երբեք պետական չէին էլ եղել։ Դրանք պատկանում էին կոլտնտեսություններին։ Պետությունը պետք է փոխեր դրանց կազմաիրավական ձևը և ստեղծեր մանրածախ շուկաներ՝ գյուղացիական տնտեսությունների մասնակցությամբ։ Ի վերջո, այդ շուկաներն անցան գյուղի հետ կապ չունեցող մարդկանց ձեռքը։ Շուտով դա հանգեցրեց նրան, որ գյուղմթերքների մանրածախ գինը բարձրացավ, մեծածախը՝ ոչ։ Ներկայումս մթերքների ճնշող մեծամասնության նկատմամբ մեծածախ գինը կազմում է մանրածախի միայն 25-30 տոկոսը։ Նման բան աշխարհում չկա։ Գյուղացու աշխատանքի 70-80 տոկոսը հասնում է շուկաների տերերին։ Քաղաքներում գյուղացիական տնտեսությունների կողմից հիմնած շուկաների վերականգնումն ու նորերի բացումը գյուղատնտեսությունն այս ծանր վիճակից դուրս բերելու հիմնական ուղիներից է։

95. Սերմացուի, թունաքիմիկատների, պարարտանյութերի նկատմամբ տարբերակված ԱԱՀ կիրառում. Պետք է վերացնել ԱԱՀ-ը ներմուծվող սերմացուի վրա, այլապես այն, փաստորեն, միջնորդավորված գործում է գյուղացու նկատմամբ։ Գյուղատնտեսական որոշ ապրանքների նկատմամբ (թունաքիմիկատներ, պարարտանյութեր և այլն) պետք է գործի տարբերակված ԱԱՀ սխեման։

96. Ոռոգման, ագրոսերվիսի, գյուղմթերքների իրացման ու գյուղատնտեսական աշխատանքների ֆինանսավորման ոլորտներում գյուղատնտեսական փոխօգնության կոոպերատիվների ստեղծում. Գյուղատնտեսությունը հայտնվել է ծանրագույն իրավիճակում։ Գյուղատնտեսությունում իրերի վիճակը փրկելու համար անհրաժեշտ է լայնորեն ծավալել կոոպերացիան ու գյուղփոխօգնությունը։ "Չորս հագուստների" (տարվա եղանակներին համահունչ) կոնցեպցիայի կիրառումը թույլ կտա գյուղատնտեսական կոոպերատիվներ ու փոխօգնության կազմակերպություններ (ՓԿ) ստեղծել ոռոգման, ագրոսերվիսի, գյուղմթերքների իրացման ու գյուղատնտեսական աշխատանքների ֆինանսավորման գործում։

97. Ոռոգման համակարգի բարեփոխում. Մնալով իր հողի տերը՝ գյուղացին, օրինակ, փայ կստանա ոռոգման համակարգից, որը կտրվի այդ համակարգը կառավարող գյուղացիական կոոպերատիվին։ Վեջինիս մասնակիցները պետք է լինեն միայն գյուղացիները, ում հողերը այդ համակարգից պետք է ոռոգվեն։ ՓԿ-ները կնշանակեն ոռոգման ջրի գինը։ ՓԿ-ի անդամ գյուղացիները աշխատանքային մասնակցություն կունենան ոռոգման գործում։ Գյուղացին պետք է եկամուտ ստանա ինչպես իր հողից, այնպես էլ ոռոգման ՓԿ-ում մասնակցություն հադես բերելուց։

98. Փոխօգնության կոոպերատիվների տարածում. ՓԿ-ներում օրենքով պետք է արգելվի գյուղացիական տնտեսություն չունեցող քաղաքացիների մասնակցությունը։ Ոռոգման համակարգերի կոոպերատիվներին բնորոշ մեխանիզմը պետք է կիրարկվի նաև արտադրանքի նախնական մշակման ու վաճառքի, ագրոսպասարկման և փոխօգնության հիմնադրամների ստեղծման պարագայում։ Հանրապետությունով մեկ պետք է ստեղծվեն 1200-1500 նման ՓԿ-ներ, ուր իրենց աշխատանքային մասնակցությունը կբերեն մինչև 150000 գյուղացիական տնտեսություններ։

99. Փոքր ու միջին, էլիտար ու էկոլոգիապես մաքուր մթերքներ արտադրող գյուղացիական տնտեսությունների գործունեության պետական աջակցություն. Նշված միջոցառումները թույլ կտան նոր շունչ տալ փոքր եւ միջին գյուղացիական տնտեսություններին՝ հիմնված ընտանեկան ու փոխօգնության միջոցով ներգրավված աշխատանքային ռեսուրսների վրա։ Ի վերջո, գերակշռող տեսակը կլինեն 5-10 հա (առավելագույնը) չափեր ունեցող և առավելապես ընտանեկան աշխատուժն ու փոխօգնությամբ մյուս գյուղացիների աշխատանքն օգտագործող տնտեսությունները։ Կարճ ժամկետում հանրապետության գյուղատնտեսություն կարող է մասնագիտանալ էլիտար, էկոլոգիապես մաքուր մթերքների արտադրության և արտահանման գործում։

100. Գյուղացիների համար մասնագիտական պետական դասընթացների կազմակերպում. Հանրապետությունում պետք է բացվեն տասնյակ դպրոցներ, ուր գյուղացիները պետության հաշվին կստանան հիմնական գյուղատնտեսական ու տնտեսագիտական գիտելիքներ:

22 Փետրվար 2010